Το χωριό μας η Σφάκα (Sfaka or Sphaka) είναι από τα ωραιότερα χωριά της Κρήτης και μαζί με το φυσικό της επίνειο το Μόχλος (Mochlos) είναι άριστο μέρος για ήσυχες διακοπές.
Φωτογραφία της Σφάκας από Δορυφόρο.  

2009:

25 Χρόνια από το θάνατο του Δερμιτζογιάννη

Πολυσύνθετος καλλιτέχνης της Κρητικής Μουσικής Παράδοσης ο Γιάννης Δερμιτζάκης από τη Σητεία. Γεννήθηκε στη Μαρωνιά Σητείας το 1907, μεσουράνησε επί δεκαετίες στο καλλιτεχνικό στερέωμα της Κρήτης σαν ένας γνήσιος εκφραστής της. Πολυσύνθετος, δημιουργικός, παραγωγικότατος ποιητάρης δόκιμος, βιολάτορας, λυράρης δεξιοτέχνης, γλυκόλαλος, εκφραστικός τραγουδιστής. Χιλιάδες οι Κρητικότατες μαντινάδες του, τραγουδισμένες σε ισάριθμα θα λέγαμε γλέντια και καλλιτεχνικές εμφανίσεις του Γιάννη Δερμιτζάκη ή καλύτερα Δερμιτζογιάννη, όπως ήταν πιο γνωστός.

Εμμετρη παρουσία και έκφραση των πόθων, των καημών, της ψυχικής ορμής των Κρητικών μα και της πολύχρονης ιστορίας της Κρήτης και των ηθών και εθίμων της. Η σάτιρα και τα ευτράπελα έμμετρα σχόλια των συνηθειών και των καταστάσεων του μεταπολεμικού κόσμου, είναι ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής του παραγωγής που τυπώθηκε και σε βιβλία μα πέρασε και στους δεκάδες δίσκους του Δερμιτζογιάννη  πρώτη ηχογράφηση δίσκου το 1953  που περιέχουν τις μουσικές διαδρομές του απ άκρου σ άκρο της Κρήτης, τις δικές του δημιουργίες, τις δοξαριές και τα τραγούδια του.

Αποτιμώντας το έργο του Δερμιτζογιάννη ο μελετητής και γλωσσολόγος, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Βαγγέλης Σκουβαράς, γράφει στον πρόλογο του βιβλίου Κρητικές Μαντινάδες του Γιάννη Δερμιτζάκη: Χαρισματούχος ποιητάρης είναι ο Στειακός Γιάννης Δερμιτζάκης. Συγκαιρινός κρίκος μιας παλαίγονης λαϊκής ποιητικής παράδοσης, που πλανιέται ζωντανή και σπιθίζει ολοσύνεχα πάνω στις τραχειές Μαδάρες και ένα γύρο στα γλαυκά περιγιάλια της Κρήτης.

Στερνοπαίδι άξιο μιας σειράς ανώνυμων και επώνυμων σμιλευτών της μαντινάδας, που βαστά ανάλαφρα στους ώμους του την ευθύνη για την συντήρηση της στιχερής, λαϊκής ευαισθησίας. Αγαπητός στην Κρήτη, γνωστός και στην άλλη Ελλάδα. Συνεπαίρνει με το τραγούδι του τα φρένα των Κρητικών του νησιού και της διασποράς, συμβάλλει επάξια στην παρουσία της γενέτειρας του μέσα στον πλατύ χώρο του Ελληνικού λαϊκού τραγουδιού.Με τον Δερμιτζάκη που χρησιμοποιεί πλατιά τα σύγχρονα μέσα δίσκους, ραδιόφωνο, τυπογραφείο - το ιδιότυπο Κρητικό τραγούδι γίνεται προσιτό στην σπουδή και στην εντρύφηση, στη μελέτη του ερευνητή, στη χαρά του γλεντοκόπου. Στον πρώτο δίνει τη γνώση, στον δεύτερο την ευκαιρία μιας πηγαίας και πληθωρικής ξεφάντωσης.

 "Κρητη μητερα τσι αρχοντιας της λευτεριας δασκαλα
που γραφεται η ιστορια σου καθε φορα με μπαλα.
Κρητη που εισαι αρχοντισσαι, το δειχνουν τα βουνα σου
Θερια σε πολεμησανε, μα πεσανε μπροστα σου"!
 

Ο Δερμιτζογιάννης ήταν ένας έξοχος ερμηνευτής, εκτελεστής και εκφραστής της Κρητικής μουσικής παράδοσης.  Ο καλλιτέχνης  που προσεγγίζει με άνεση, αυθόρμητα,γοητευτικά το κοινό. Στάθηκε κοσμαγάπητος μουσικός που ήξερε να διασκεδάζει το κοινό του, να γοητεύει μικρούς και μεγάλους, Ελληνες και ξένους καλότυχους ακροατές του μέσα κι έξω από την Ελλάδα.

Το 1967 ο Δερμιτζογιάννης βρισκόταν στα Δωδεκάνησα, όπου πραγματοποιούσε καλλιτεχνικές εμφανίσεις σε μικρά και μεγάλα νησιά, στις πόλεις και στα χωριά τους.Ενα βράδυ, προσκεκλημένος του Καλλιτεχνικού Οργανισμού του Δήμου Ρόδου εμφανίσθηκε στο Εθνικό Θέατρο της πόλης των Ιπποτών, της πανέμορφης Ρόδου. Η τοπική εφημερίδα Πρόοδος έγραφε την επόμενη: Τα φώτα της πλατείας σβήσανε, τραβήχτηκε η αυλαία κι άρχισαν ασυγκράτητα χειροκροτήματα. Ο Γιάννης Δερμιτζάκης με την κρητικιά, γαλάζια φορεσιά του, βρισκότανε στη σκηνή έχοντας για φόντο ένα παλιό Ροδίτικο σπίτι, με νυφιάτικο στόλισμα, με τα τραπέζια στρωμένα για το γαμήλιο γλέντι. Έτσι η Ρόδος και η Κρήτη σμίξανε κι ο Γιάννης Δερμιτζάκης ή Δερμιτζογιάννης χαιρετώντας ενθουσιασμένος με την λεβέντικη κορμοστασιά του το κοινό που συνέχιζε τα χειροκροτήματα, άρχισε το πρόγραμμα του. Αμέσως απ την αρχή κατέκτησε το κοινό με την απαγγελία του. Η φωνή του γερή και σταθερή ακουγότανε ως τις τελευταίες σειρές της γαλαρίας. Η ρίμα του για την Κρήτη, για την πατρίδα της λεβεντιάς και της παλληκαριάς, ενθουσίασε από τις πρώτες στροφές και το κοινό ξέσπασε σε χειροκροτήματα μόλις ο Δερμιτζογιάννης έπιασε τη λύρα του και στρογγυλοκάθησε για να αρχίσει να παίζει. Ξανακούρδισε τη λύρα με το σαντούρι που θα τον συνόδευε και που τον παρακολουθούσε άψογα σε όλες τις στροφές και τους ρυθμούς. Από τις πρώτες δοξαριές κι από το κούνημα μόνο του καρπού του χεριού του, φάνηκε η μαστοριά του. Μάστορας στη ρίμα μα και πρωτομάστορας στη λύρα. Το δοξάρι κουνιόταν χαριτωμένα και οι ήχοι ακούγονταν γλυκά σε όλες τις χορδές και οι Κρητικές μαντινάδες διαδεχόταν η μια την άλλη. Ατάραχος, συγκεντρωμένος στην εκτέλεση της δημιουργίας του άφηνε το πληθωρικό ταλέντο του να ξεχύνεται οπό όλο του το είναι. Πνεύμα, ψυχή, τέχνη, ενώνονταν για να βοηθήσουν τον αρχιτεχνίτη αυτό της μαντινάδας, να ικανοποιήσει όλους που με τόσο ενδιαφέρον τον παρακολουθούσαν. Αφού τελείωσε για την Κρήτη, άρχισε τις περιγραφές του για τις ατέλειωτες ομορφιές της Ρόδου και υποσχέθηκε στο επόμενο βιβλίο του, ν αφήσει την πένα του να γράψει ασυγκράτητα, αμέτρητες στροφές για τα φημισμένα κάλλη της και τις καταγάλανες ακρογιαλιές της καθώς και για όλα τα νησιά μας που επισκέφθηκε . Αφήνει τη λύρα και πιάνει το βιολί. Τα δάκτυλα τρέχουν πάνω στις χορδές και τα τσακίσματα ακούγονται χαριτωμένα. Το δοξάρι μαλακό και ρυθμικό πηγαιοέρχεται χαρίζοντας ήχους που γεμίζουν την ατμόσφαιρα από ανόθευτες νησιώτικες μελωδίες. Εχουν, μα την αλήθεια, τα νησιά μας, πολλούς θησαυρούς μόνο που πρέπει να ηξεύρωμε να τους διατηρούμε ανόθευτους. To αυθεντικό, το γνήσιο, επιβάλλεται ακόμη και σε κείνους που για πρώτη φορά το βλέπουν και τ ακούουν.  Αντίθετα το νόθευμα και οι σαχλανάλατες μελωδίες, που νομίζουν ότι έχουν δικαίωμα να παρεμβάλλουν στη λαϊκή νησιώτικη μούσα, έχουν για αποτέλεσμα να προκαλούν, όχι μόνο την αγανάκτηση των ίδιων των νησιωτών μας, αλλά και στους ξένους εντυπώσεις και σχόλια κάθε άλλο από κολακευτικά. [1]

Πώς λοιπόν να μην ενθουσιάσεις το κοινό, Δερμιτζογιάννη, γνήσιε ερμηνευτή της Κρητικής μαντινάδας και με τσι κοντυλιές σου να κάμνεις να δονούν οι χορδές στις ψυχές των συμπατριωτών σου και να προκαλείς τον ενθουσιασμό σε όλους που σε παρακολουθούν: Γράψε ακούραστο βλαστάρι της Σητείας, παίξε, τραγούδα και σκόρπιζε με τους στίχους και με τους δίσκους σου τη χαρά που απαλαίνει την ψυχή, μα, που και τη βοηθά να διατηρεί ασάλευτα και ακλόνητα όλα τα ιδανικά της. Η χαρά, η τέχνη, η καλλιτεχνική έκφραση του ποιητάρη, λυράρη, βιολάτορα, κιθαρίστα, συνθέτη και τραγουδιστή Γιάννη Δερμιτζάκη από τη Σητεία Λασηθίου Κρήτης είχε περάσει τα σύνορα της Ελλάδας. Είχε κερδίσει κι αλλού καρδιές πολλές αυτός ο πρωτομάστορας, ο πολυσύνθετος συνεχιστής της Κρητικής μουσικής παράδοσης. Ενας ασυνήθιστος φάκελος έφθασε κάποτε στη Σητεία εκεί στο εμπορικό του κατάστημα, όπου τον έβρισκες πάντα χαρωπό και πληθωρικό, ορμητικό και πρόσχαρο. Αποστολέας του φακέλου και ενός διθυραμβικού γράμματος ήταν ένας... Βούλγαρος θαυμαστής του, που δεν ήξερε μεν τον τόπο κατοικίας του Δερμιτζογιάννη, θυμόταν όμως τ όνομα του και έγραψε στο φάκελο:

Προς ΔΕΡΜΙΤΖΟΓΙΑΝΝΗ -ΕΛΛΑΔΑ

και το γράμμα τον βρήκε, ο κόσμος ήξερε και ανάπαυσε τον μεγάλο βάρδο, που αναφερόταν με πολύ καμάρι στο γεγονός, τονίζοντας, όχι κυρίως την εμβέλεια και με δική του καλλιτεχνική αξία, αλλά τη δύναμη και τη συνέχεια, την ευνοϊκή αποδοχή της Κρητικής μουσικής παράδοσης από τον κόσμο. Ο Δερμιτζογιάννης έφυγε από τη ζωή το Μάη του 1984 [2]

Θαρρώ πως δεν εμίσεψες, τρανέ Δερμιτζογιάννη,
κι ακόμη παίζει η λύρα σου στσή Στείας το Λιμάνι

Στου άλλου κόσμου τα στενά εδά τη λύρα πιάνεις,
και σ' αφρουκούνται οι Άγγελοι  κι ο Θειός, Δερμιτζογιάννη

Παίξε για μας τους Στειακούς, γλυκονανούρισε μας,
και στου χωριού μας τα στενά πάλι κελάηδησε μας.

Στη Σφάκα το Χηρόπουλο είχες για δάσκαλο σου,
και από κει διδάχτηκες πολλά για τ' Όργανο σου.

Κι ερχόσουνε κι επαίζετε παρέα το λυράκι
κι ήμαθες όλους τσοι σκοπούς απ' το Χηροπουλάκη

Πρέπει πως παίζετε κι εδά σ'ολους στσοι χωριανούς μας,
απού'ναι στο μπαράδεισο και ζουν και μές στο νού μας!

Νίκος Μαστοράκης. 25 χρόνια από την "Κοίμηση" του Δερμιτζογιάννη.

Άλλες μαντινιάδες
 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
[1] Μουσικός Δίσκος: Πρωτομάστορες
[2] Ιστοσελίδα  anthropoi.gr

 

Πού είμαστε: Σε σφαιρικό σύστημα συντεταγμένων είμαστε σε: α) Ύψος από επιφάνεια θαλάσσης (το λεγόμενο Altitude) 236 μέτρα, β) Γεωγραφικό Μήκος (Longitude), 25o 55' 23" Ανατολικό (East) γ) Γεωραφικό Πλάτος (Latitude): 35o 09' 16" Βόρειο (North)
(Το παραπάνω γεωγραφικό μήκος και γεωγραφικό πλάτος χαρακτηρίζουν ακριβώς το σημείο που τέμνεται η εθνική οδός Αγίου Νικολαόυ - Σητείας με τον επαρχιακό Δρόμο: Σφάκας - Μόχλους, δηλαδή στο σημείο μεταξύ παλαιού καφενείου του Ράφτη και καταστήματος Γιάννη Στριλιγκά). Ακόμη, είμαστε 30 χιλιόμετρα δυτικά-νοτιοδυτικά της πόλεως της Σητείας.

Πόσοι είμαστε (ή καλλίτερα πόσοι μείναμε)
Το 1981 ήμασταν 488 άτομα, το 1991 πέσαμε στους 385 και το 2001 ακόμα πιο κάτω. Αντίθετα οι Σφακιανοί της Διασποράς αυξάνονται και πληθύνονται (σαν κι αυτούς εδώ) και δεν ξεχνούν ποτέ το χωριό. Δείτε τι αισθάνονται οι Σφακιανοί που ζούνε μακράν της Σφάκας εδώ

Δύο οι Πιθανές Ετυμολογίες του Ονόματος του χωριού μας:
1) Όλοι ασφαλώς ξέρουμε το θάμνο με το όνομα Σφάκα. Βλέπε: http://sfakaonline.blogspot.com/2009/08/blog-post_1901.html
Λέγεται ότι στον ίσκιο μιας τέτοιας σφάκας "εκάθουντονε οι περασάρηδες να ξεκουραστούνε". Από την συνεχή χρήση του "θα κάτσομε στη σφάκα", στο τέλος επικράτησε να λέγεται Σφάκα το μέρος.
ΣΦΑΚΙΑΝΟ ΞΕΚΑΘΑΡΟΓΛΩΣΣΙΔΙ:
Από πίσω από τη σφάκα ήχωσε ο Παπάς τη φλάσκα.
"Σφάκα! Χώνε μου τη φλάσκα,  φλάσκα χώσου μες στη σφάκα".
Παπά! "Εύρε μου τη φλάσκα από πίσω από τη σφάκα".
Παπά! "Ξέσυρε τη σφάκα για να πιάσομε τη φλάσκα!"

2) Ο Ενετός Βάιλος της ευρύτερης περιοχής είχε 4 κόρες. Την πρώτη και καλλίτερη τη λέγανε Σοφία. Αυτή η Σοφία ήτανε μεγάλη και εύσωμη και ενώ ο πατέρας της την φώναζε Σοφία, ο υπόλοιπος κόσμος την αποκαλούσε Σοφάκα. Τις τρεις αδελφές της Σοφάκας λέγανε: Τσιμέλα (από αυτήν βγήκε το τοπωνύμιο Κιμέλα, περιοχή ανάμεσα σε Σφάκα και Τουρλωτή), Πελεγκρίνα (= Προσκυνήτρια στα Ιταλικά, από αυτήν βγαίνει η Πελεγρίνα, τοπωνύμιο στην Τουρλωτή) και την πιο μικρή Στεφανία πού έδωσε το όνομα της στη Στεφανιά (τοπωνύμιο στην Τουρλωτή). Όταν μοίρασε ο Βάιλος το τεράστιο φέουδο στους γαμπρούς του, ο γαμπρός από την πρωτοκόρη έλαβε μια τεράστια περιφέρεια που ήταν το φέουδο της Σοφάκας ή με τον καιρό Σφάκας (και ούτως, κατά μία εκδοχή προέκυψε το "Σφάκα"), ο γαμπρός της δεύτερης πήρε μια μεγάλη περιοχή στα ανατολικά του προηγούμενου και έτσι έγινε το φέουδο της Τσιμέλας. Λόγω του ότι το "Τσι" και το "Κι" στη διάλεκτο μας ακούγονται περίπου το ίδιο, από το Τσιμέλα προήλθε το Κιμέλα. Ο γαμπρός της τρίτης πήρε το φέουδο που ονομάστηκε φέουδο της Πελεγκρίνας ή επί το ελληνικότερον "Πελεγρίνας" ανατολικά από το προηγούμενο και οπωσδήποτε μικρότερο και τέλος ο γαμπρός της Στεφανίας πήρε το τελευταίο φέουδο και έτσι προήλθε η Στεφανία που με τον καιρό έγινε Στεφανιά.

Ποία η ορθή γραφή του ονόματος Σφάκα στις ξένες γλώσσες
Στο σημείο αυτό θέλαμε να πούμε ότι παρά το ότι οι επί της εθνικής οδού πινακίδες αναγράφουν το όνομα του χωριού μας και στα Αγγλικά ως Sfaka, ορθότερον θα ήτο εάν αναγράφετο ως Sphaka ή ακόμα ορθότερον ως Sphaca. Τούτο διότι είναι γνωστόν ότι η εκ της Ελληνικής Γλώσσης μεταφορά εις το Λατινικό Αλφάβητο, αλλά και εις απάσας  τας Λατινογενείς γλώσσας, απαιτεί την μεταγραφή του φθόγγου φ ως ph (και ουχί ως f) καθώς επίσης και του φθόγγου κ ως c (και ουχί ως k). Για το λόγο τούτο εις πολλά έγγραφα ενετών, άγγλων περιηγητών, αλλά και αμερικανών αρχαιολόγων (οίτινες προσφάτως ανέσκαψαν το της Σφάκας επίνειον,  το Μόχλος, αλλά και την έναντι αυτού ευρισκομένην νήσον Ψύλλον) το χωριό μας αναγράφεται ως Sphaca, ή σπάνια Sphaka, και ποτέ Sfaka. Επί της Ενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας το χωριό εξηκολούθη να ονομάζεται Σφάκα και από αυτούς ακόμη τους κατακτητάς. Σημειωτέον ότι η Σητεία (Sitia or Siteia) κατά τους ύστερους χρόνους της Τουρκοκρατίας ελέγετο από τους Τούρκους Ιμνιέ.

Οι Έλληνες (ή Ρωμιοί ή ορθότερον Ρωμηοί όπως ελέγοντο τότε οι κάτοικοι και όπως μπορούμε ακόμη και σήμερον να αυτοαποκαλούμαστε προς χάριν της τεραστίας πολιτιστικής κληρονομίας την οποία μας άφησε η παμμέγιστη ορθόδοξη Ελληνική Αυτοκρατορία των Μέσων Χρόνων (η λεγομένη και "Βυζαντινή")) δεν εχρησιμοποίησαν ποτέ το τουρκικό όνομα.